مسجد خانم زنجان یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های معماری مسجد–مدرسه در اواخر دوره قاجار است که در بافت تاریخی شهر و محله قدیمی فخیم‌الدوله شکل گرفته است.
این مجموعه به سفارش جمیله خانم ذوالفقاری و با معماری استاد اسماعیل بنا ساخته شد و کتیبه سردر، تاریخ احداث آن را ۱۳۲۳ هجری قمری ذکر می‌کند.
ساختار بنا بر پیوند میان عملکرد مذهبی و آموزشی استوار است و صحن، شبستان‌های فصلی و حجره‌های طلاب را در یک مجموعه منسجم گرد هم می‌آورد.
میانسرای هشت‌ضلعی و دوازده حجره واقع در اضلاع شرقی، غربی و شمالی، سازمان فضایی ویژه‌ای برای فعالیت‌های آموزشی و اقامت طلاب ایجاد کرده‌اند.
سردر شاخص همراه با دو مناره کوتاه و قطور، آجرکاری، کاشی‌کاری‌های رنگین، قوس‌های جناغی و نقوش هندسی و گیاهی، هویت قاجاری بنا را آشکار می‌سازد.
نبود گنبد شاخص و در مقابل تأکید بر ورودی، مناره‌ها، صحن و شبستان ستون‌دار، سیمایی متفاوت از بسیاری از مساجد تاریخی ایران به مجموعه بخشیده است.
تحلیل این اثر نشان می‌دهد که مسجد خانم افزون بر ارزش کالبدی و تزئینی، سندی مهم از نقش زنان واقف و بانی در شکل‌گیری بناهای عام‌المنفعه دوره قاجار و تداوم سنت مسجد–مدرسه در معماری ایران محسوب می‌شود.
منابع: اطلاعات تاریخی و معماری مسجد و مدرسه خانم، منابع معرفی میراث فرهنگی استان زنجان، شبکه علمی ایران و منابع گردشگری و معماری ایران.
فهرست «تحلیلی بر معماری مسجد خانم زنجان»
-
فهرست
معرفی مسجد
موقعیت
معماری
عناصر تشکیل‌دهنده مسجد خانم زنجان
ورودی
جلوخان ورودی
هشتی
ورودی از داخل حیاط
شبستان قدیمی
محراب
شبستان جدید مسجد خانم زنجان
حجره‌ها در مسجد خانم زنجان
مدرس
کش های چوبی
کلاف چوبی
مصالح به‌کاربرده شده در ساخت مسجد خانم زنجان
ستون‌های آجری
این ساختار برای تهیه یک پاورپوینت جامع و اسلایدپذیر معماری مناسب است و امکان اضافه‌کردن پلان، تصاویر، دیاگرام دسترسی، تحلیل فضایی و شیت‌های گرافیکی را نیز فراهم می‌کند.