بخشی از مطلب
شیوه آذری، سبکی در معماری ایرانیِ پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی - مغول نیز نامیده می‌شود و در دورهٔ حکومت ایلخانان بر ایران (۶۵۴-۷۳۶ق /۱۲۵۶ -۱۳۳۶م) رواج یافت.
 
برترین ها: شیوه آذری، سبکی در معماری ایرانیِ پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی - مغول نیز نامیده می‌شود و در دورهٔ حکومت ایلخانان بر ایران (۶۵۴-۷۳۶ق /۱۲۵۶ -۱۳۳۶م) رواج یافت.
 
محمدکریم پیرنیا در مقاله «سبک شناسی معماری ایران» (۱۳۴۷) سبک‌های معماری را به زادگاه‌های آنها نسبت داده و از «سبک آذری» نام می‌برد. 
 
این سبک را می‎توان بر معماری اسلامی ایرانی در دوره ایلخانان (مغول) منطبق ساخت. دونالد ویلبر «معماری سلجوقی» (شیوه رازی) را شکل ابتدایی «سبک ایلخانی» می‌داند و خود معماری سلجوقی را برگرفته از سبک پیش از اسلام معماری ساسانی می‌داند، به ویژه در شکل و نسبت‌های گنبدها.
 
پیرنیا می‌نویسد پس از اینکه هولاکو در سال ۶۵۷ق/۱۲۵۹م در مراغه مستقر شد، معماری ایرانی ترقی کرد و در پی دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه، سبک رازی (معماری دوره سلجوقی) نیز تغییر کرد و «سبک آذری» زاده شد. سبک آذری از مراغه آغاز شده و با نام «سبک مغولی» به تبریز و سلطانیه و سپس به سراسر ایران و خارج ایران رفت و روز به روز درخشان‌تر شد. در اوج سبک آذری، شاهکارهای معماری زمان جانشینان تیمور به ویژه شاهرخ (۸۰۷-۸۵۰ق/۱۴۰۴-۱۴۴۶م) بنا شدند. پیرنیا سبک آذری را بر معماری دو دوره ایلخانی و تیموری منطبق می‎سازد اما بیشتر پژوهشگران، هنر و معماریِ دو دوره مغول (ایلخانی) و تیموری را دو دوره مختلف جدا از یکدیگر دانسته‌اند.
 
مسجد بی‌بی خانم
 
مسجد بی‌بی خانم یکی از بناهای بنام سمرقند است. بی‌بی خانم نام همسر تیمور بود. تیمور پس از لشکرکشی خود به هندوستان، تصمیم گرفت مسجدی بزرگ را در پایتخت کشور بزرگ خود، سمرقند بسازد.
 
 
دیوار خارجی این بنا ۱۶۷ متر درازا و ۱۰۹ متر پهنا و بلندترین نقطه آن (نوک گنبد) ۴۰ متر بلندی و ورودی آ ن هم ۳۵ متر بلندی دارد. قرآن مرمری بزرگی هم در حیاط آن است.
 
تیمور با غنایم زیادی که (۹۰ فیل آنها را حمل می‌کردند) از هند در سال ۷۷۸ خورشیدی آورده بود خیلی زود دستور ساخت مسجد را داد و در ۵ سال ساخت مسجد به پایان رسید.
 
بدلیل سرعت زیاد در ساخت این مسجد، بنای آن استحکام کافی را نداشت و بتدریج در سال‌ها و سده‌های پسین دچار آسیب‌های زیادی شد (ببینید). در پی زلزله سال ۱۲۷۶ خورشیدی، بخش زیادی ازین بنا فروریخت. در سال ۱۳۵۳ این مسجد بازسازی شد.
 
در جلوی این مسجد بازار سمرقند قرار دارد که با گذشت سده‌های زیاد دگرگونی چندانی نیافته است.
 
 
________________________________________
گور امیر: آرامگاه تیمور نخستین پادشاه گورکانی
 
گور امیر آرامگاه تیمور نخستین پادشاه گورکانی و موسس این سلسله که در بیشتر سرزمین‌های آسیا حکومت می‌کرده، است. آرامگاه گور امیر امروزه در سمرقند ازبکستان واقع شده‌است. معماری این بنا به صورت، شیوه آذری است. بنای معروف به گور امیر از آثار ارزشمند کشور ازبکستان است و به خاطر پیوستگی که با قبر تیمور لنگ دارد، معروف‌ترین اثر در گنجینه معماری سمرقند به حساب می‌آید. این بنا در سال ۸۰۷ هجری احداث شد. گنبد و بارگاه این بنا با کاشی‌کاری ایرانی مزین است. در واقع تاریخچه این بنا بسیار پیچیده تر از آن است که تصور می شده است. 
 
 
قرار بود این مقبره یادبود در وسط مجتمع مدرسه و خانقاهی که تیمور دستور ساخت آن را برای بزرگداشت برادرزاده محبوبش، محمد سلطان، متوفی در سال ۱۴۰۳ داده بود قرار گیرد. تیمور کارهای ساختمانی این بنا را تا زمان مرگش در سال ۱۴۰۵ زیر نظر داشت. در این زمان بنا به صورت یک مقبره خانوادگی درآمد که اکثر سلاطین عمده تیموری در آن دفن شده‌اند.
 
 
________________________________________
مسجد جامع یزد
 
مسجد جامع یزد به شیوه یک ایوان در دل کویر است و در طی حدود یکصد سال و سه دوره بنا شده‌است. پایه‌های اصلی مسجد را ساسانیان و بنای فعلی مسجد، از لحاظ شیوه معماری متعلق به دو دوره موسوم به آذری دانسته‌اند. بنای گنبد خانه متعلق به دوره ایلخانی و سر در رفیع مسجد را متعلق به زمان شاهرخ و دوره تیموری دانسته‌اند. این بنا از لحاظ خوابیدگی گنبد، سردر رفیع و بلند و همچنین کاشی‌کاری زیبا و منحصربه‌فرد، شهرت دارد.
 
 
این مسجد یکی از زیباترین مساجد دورهٔ تیموری است که از نظر کاشی‌کاری، سَردَر رفیع، مناره‌ها و کتیبهٔ آن در عداد زیباترین شاه‌کارهای معماری قرن نهم هجری قمری است. گرچه ساختمان اصلی مسجد را به قبل از دورة تیموری نسبت می‌دهند ولی ساختمان فعلی بر طبق کتیبه‌های موجود نشان می‌دهد که در دورهٔ تیموری بنا گردیده‌است. کتیبه‌های مسجد یکی به خط کوفی آجری و دیگری به خط ثلث سفید روی کاشی لاجوردی است. 
 
در متن کتیبة سَردَرْ، نام شاهرخ تیموری و سلطان جهانشاه و تاریخ ۸۶۱ هجری قمری خوانده می‌شود. بنای کنونی مسجد با وسعتی حدود 10 هزار مترمربع مشتمل بر سَردَر ورودی و جلوخان، صحن وسیع، رواق‌های جانبی صحن، ایوان، گنبدخانه و شبستانهای طرفین آن، شبستان بزرگ ستوندار، کتابخانه، تزیینات غنی و زیبا و کتیبه‌ها و سنگ نوشته‌های تاریخی و غیر تاریخی است.
 
 
این مسجد به چند دلیل حایز اهمیت است: نخست آن که قدیمی‌ترین نمونهٔ معماری است که طی قرن نهم هجری قمری، در معماری مذهبی ناحیه یزد از آن تقلید شده‌است؛ این طرح مرکب از یک مقصورهٔ گنبددار و یک شبستان مستطیل بلند و کشیده‌است. دیگر ویژگی مهم بنا کاربرد وسیع تاق‌های سراسری (تاق و تویزه) در شبستان‌هاست که با کاشی معرق همراه‌است. نکتهٔ قابل توجه دیگر در ساختمان مسجد جامع یزد، مسالهٔ ایجاد روشنایی غیر مستقیم به وسیلهٔ انعکاس نور از گچ سفید گنبد و دیوارهاست. 
 
همچنین تزیینات داخل و خارج گنبد، نمای خارجی- داخلی ایوان اصلی و محراب زیبای آن که از قسمت‌های مهم مسجد به شمار می‌رود، بی‌نهایت ارزنده و جالب است.
سبک معماری آذری
 شیوه آذری
شیوه آذری
این شیوه از زمان ایخانان مغول، شروع شده و تا زمان صفویه ادامه می یابد. شیوه آذری دارای دو دوره است: دوره نخست از زمان هولاگو و پایتخت شدن مراغه و دوره دوم آن از زمان تیمور و پایتختی سمرقند آغاز می شود. در دوره دوم که معماران بزرگی چون قوم الدین شیرازی و پسرش غیاث الدین و زین العابدین شیرازی، در خراسان بزرگ به کار گمارده شدند.
سبک معماری آذری
لازم است بدانیم که شیوه رازی بهترین و متنوع ترین شیوه معماری اسلامی ایران است که بعدها مثل آن به وجود نیامد. با ورود مغول ها از خراسان که با ویرانگری بنیادی همراه بود، بسیاری از شهرها و آثار و بناهای بسیار با ارزش ایران تخریب و ویران شدند. برای آن که بدانیم حمله مغول ها چه بر سر ایران آورد، کافی است سفری به سنگان و زوزن (سر راه سمنان به مشهد) داشته باشیم. این مناطق از مکان هایی است که در مسیر حمله مغول ها واقع نشده اند و تا حد زیادی بناهای آن ها سالم مانده است. در این مناطق شیوه رازی به حد اعلای اوج و شکوه خود رسیده بود.
سنگان بالا دو مسجد دارد که بسیار قابل تحسین است. برای اوج هنر و زیبایی آن همین کافی است که مشاهده می کنیم در قسمت هایی از این مسجد با گِل توربافی کرده اند و نکات ظریف بسیار دیگر.
 
پس از حمله مغول و ویرانی های بسیار، هنر معماری ایران دچار رکود و سکون شد و آن همه تنوع و تزئین و هنرنمایی معماران در احداث گنبدها و ایوان های گوناگون خاموش شد تا آن که جانشینان چنگیز که خود مفتون این زیبایی ها شده بودند، اسلام را پذیرفتند و به تدریج معماران گریخته و پراکنده که هنوز حیات داشتند جمع شدند و بناهای اسلامی کم کم جان تازه ای یافتند اما نه مانند قبل.
یکی از ویژگی های دیگر معماری این شیوه بهره گیری بیشتر از هندسه در طراحی معماری است. گوناگونی طرح ها در این شیوه از همه بیشتر است. انواع نقشه با میانسرای چهار ایوانی برای مسجدها و مدرسه ها به کار رفت آرامگاه ها همچون گذشته برونگرا و بیشتر با ته رنگ چهارگوشه ساخته شده اند از نمونه های آن ارسن شاه زند سمرقند بود که آرامگاه بسیاری از فرمانروایان تیموری است. بیشتر آن ها چهار گوشه و دارای گنبدهای دو پوسته گسسته ناری هستند.
 
آرایه
در شیوه رازی، آجرکاری نماسازی همراه با سفت کاری انجام می شد و ساختمان پایدارتر و نماسازی آن ماندگارتر در می آمد. اما در شیوه آذری، نخست ساختمان با خشت و یا آجر و شنگ لاشه یا کلنگی، با شتاب و به گونه زبره (بدون نما) سفت کاری می شد. سپس آمود و نماسازی به آن افزوده می شد که یا با پوسته ای از آجر، گره سازی آجری و گل انداز و گچین بود یا با گچ اندود و نقاشی روی آن می شد. کم کم از کاربرد آجر کاسته شد و جای آن را کاشی (سفال لعابدار) و سفال نگارین با نگاره برجسته (مهری) گرفت.
یکی دیگر از گونه های آمود، کاشی تراش یا معرق بود.
شکل نقشه های بناها، همچنان که در ویژگی های این شیوه گفته شد، از تنوع خاصی برخوردار است. در دوره اول این شیوه، نقشه های تعدادی از بناها علاوه بر ویژگی های محلی، از نظر اندازه و ابعاد نیز نسب به شیوه های قبلی بعد از اسلام، بزرگ تر ساخته شده است. در ارگ علیشاه در تبریز دهانه ایوان آن چهار گز از ایوان مدائن بزرگ تر است . مقبره اولجایتو نیز با دهانه ای حدود ۲۵/۵۰ بزرگ ترین گنبد زمان خود و بنای اسلامی است.
 
این زمان، انواع نقشه های چهار ایوانی، طرح های مختلف برای ساخت مساجد و مدارس به کار گرفته شده اند.
تعداد زیادی از مقابر در دوره دوم شیوه آذری به صورت برونگرا و با نقشه های چهارگوش ساخته شده اند، مجموعه شاه زند سمرقند که مزار تعداد زیادی از امیران تیموری در آنجا قرار دارد، با پلان چهارگوش و اغلب با گنبدهای گسسته نار، ساخته شده است. مسجد کبود تبریز نیز براساس تأثیرات محلی برونگرا ساخته شده است.
رصدخانه مراغه از دیگر بناهایی است که در ابتدای این شیوه ساخته شده است. تاریخ شروع ساخت آن سال ۶۵۷ هجری قمری است. معمار اصلی مجموعه رصدخانه، محمد بن عثمان امین مراغی بوده است. در کاوش هایی که اخیراً در ارتباط با این رصدخانه صورت گرفته است واحدهای مختلفی مشخص شده اند. این واحدها عبارتند از: دیوارهای سنگچین نامنظم، دیوار منظم شمالی جنوبی، دیوار سنگچین منظم شرقی غربی، برج مرکزی و اصلی رصدخانه مراغه، واحدهای دایره شکل پن جگانه، تالار سکودار چهارگوش، کارگاه ریخته گری و ساخت وسایل نجومی.
 
ربع رشیدی در خارج از تبریز به وسیله خواجه رشیدالدین فضل الله در اوایل قرن هشتم هجری ساخته شده، رشید الدین برای پیشرفت علم و صنعت طرح های مفصلی در نظر داشت و قبل از آغاز قرن هشتم به ساختمان یک شهر دانشگاهی دست زد. مدارک به جای مانده از ساختمان های بسیاری چون کاروانسرا، دکان، حمام، آسیاب، انبار، کارگاه های صباغی، ضرابخانه و سیهزار خانه زیبا سخن می گوید.
 
مسجد جامع ورامین یکی از نمونه های شاخص شیوه آذری است. در این بنا، نیارش به دقت رعایت شده و آمودهای بسیار خوبی دارد. نقشه بنا از نوع چهار ایوانی بوده است. گنبد بنا دو پوسته بوده که خود آن ریخته است. آهیانه آن (پوسته داخلی) منحنی بیضی دارد.
و....